Từ Cây Mận Nhật Bản Đến OCOP Việt Nam: Thay Đổi Tư Duy Để Nâng Tầm Nông Sản

(nhantai.org) Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn then chốt. Để không bị xem là những món quà “thời vụ” hay “hàng giải cứu”, nông sản Việt cần nhìn lại bài học từ cái nôi của phong trào này: Nhật Bản và Thái Lan.

1. Bài học từ Nhật Bản: “Trồng mận và đi Hawaii”

Phong trào OCOP của Việt Nam thực chất bắt nguồn từ mô hình “Isson Ippin” (Mỗi làng một sản phẩm – OVOP) được khởi xướng tại tỉnh Oita, Nhật Bản năm 1979. Tuy nhiên, trước khi trở thành một phong trào toàn cầu, nó bắt đầu từ tư duy đột phá tại một thị trấn nghèo tên là Oyama.

Tại Oyama, nơi đất đai cằn cỗi và địa hình gồ ghề, việc trồng lúa không hiệu quả. Thị trưởng Harumi Yahata đã đưa ra một quyết định táo bạo: Chuyển từ trồng lúa sang trồng mận (ume) và cây hạt dẻ. Khẩu hiệu của ông lúc bấy giờ là: “Trồng mận và đến Hawaii”.

Câu nói này không chỉ là lời động viên, mà là một chiến lược thực sự. Ông Yahata khuyến khích nông dân du lịch ra nước ngoài để mở mang tầm mắt, học hỏi cách làm ăn và sự tự tin. Chính quyền thị trấn đã chi tới 70% ngân sách để hỗ trợ cây giống, kỹ thuật và thông tin thị trường cho người dân.

Kết quả:

• Từ chỗ nghèo khó, thu nhập bình quân của người dân Oita đã vươn lên tốp đầu vùng Kyushu vào năm 2002.

• Họ không chỉ bán quả mận tươi mà còn phát triển chuỗi siêu thị Konohana Garten để bán các sản phẩm chế biến, tạo ra giá trị gia tăng lớn.

2. Bài học từ Thái Lan: Biến trái cây rẻ tiền thành “vàng”

Nếu Nhật Bản dạy chúng ta về thay đổi tư duy canh tác, thì Thái Lan (với phong trào OTOP) dạy chúng ta về công nghệ chế biến và gia tăng giá trị.

Một ví dụ điển hình là trái sa pô chê (hồng xiêm). Tại Thái Lan, loại quả này vốn rất rẻ, chỉ khoảng 3.500 – 4.000 đồng/cho một chục trái. Tuy nhiên, ông Watcharapong Radomsittipat (Chủ tịch OTOP Thái Lan) đã thay đổi hoàn toàn số phận của loại quả này.

Thay vì bán tươi với giá rẻ mạt, họ đã chế biến sa pô chê thành kem. Một hộp kem nhỏ 50g có giá bán tới 35.000 đồng (50 bath), giúp giá trị trái sa pô chê tăng lên gấp 100 lần. Ông Watcharapong nhấn mạnh: “Muốn bán được giá thì phải có thương hiệu, có câu chuyện, có nhãn mác vùng miền. Nông dân thường không biết sản phẩm của họ có giá trị”.

Tính đến cuối năm 2021, Thái Lan đã có hơn 208.000 sản phẩm OTOP và xây dựng được mạng lưới 680 ngôi làng du lịch gắn liền với sản phẩm địa phương.

3. Thực trạng OCOP Việt Nam: Cần bỏ tư duy “thời vụ”

Chính thức có tên từ năm 2018, OCOP Việt Nam hiện có trên 14.000 sản phẩm đạt 3-5 sao. Tuy nhiên, chúng ta đang đối mặt với những thách thức lớn:

• Khó tiếp cận người mua: Các mặt hàng OCOP thường hiếm hoi xuất hiện ở các siêu thị và có giá cao hơn bình thường.

• Tư duy mùa vụ: Nhiều sản phẩm OCOP chỉ xuất hiện rầm rộ vào dịp Tết hoặc các hội chợ, khiến người tiêu dùng xem đây là “hàng khéo, giá cao” hoặc mua vì tâm lý ủng hộ.

• Thiếu tính liên tục: Các hệ thống siêu thị lớn cho biết thách thức của sản phẩm OCOP liên quan đến bao bì, quy mô sản xuất khó mở rộng và chất lượng không đồng đều để đáp ứng tiêu chuẩn giao hàng hiện đại.

Phong trào OCOP Việt Nam cần bước ra khỏi vùng an toàn của tư duy cũ, phát huy tính sáng tạo để đáp ứng mong đợi của người tiêu dùng trong nước và quốc tế, thay vì chỉ là sản phẩm “thời vụ”.

4. Lời giải: Kể câu chuyện của chính mình

Theo ông Paul Kreppel, chuyên gia tư vấn quốc tế từng làm việc tại Việt Nam, điểm yếu lớn nhất của nông sản Việt là thiếu “nghệ thuật kể chuyện” (storytelling).

Ông lấy ví dụ về gạo. Việt Nam có loại gạo ngon nhất thế giới như ST25, nhưng câu chuyện về nó chưa được kể hấp dẫn như cách người Nhật làm với gạo Japonica. Hay như tại An Giang, dù có các sản phẩm độc đáo từ lụa hoa sen, thốt nốt, nhưng cách tiếp thị vẫn chưa chạm đến cảm xúc du khách.

Hướng đi cho nông dân thời đại số:

1. Đừng chỉ bán nông sản thô: Hãy nhìn cách Hậu Giang biến trái khóm (dứa) thành nước màu, kẹo, thậm chí là sợi vải và phân bón.

2. Kể câu chuyện hấp dẫn: “Nếu các bạn làm ra loại kẹo ngon, hãy kể câu chuyện hay,” ông Kreppel khuyên. Khách hàng quốc tế không mua vì “giải cứu”, họ mua vì chất lượng, sự độc đáo và câu chuyện văn hóa đằng sau.

3. Tự lực và sáng tạo: Dựa trên nguyên tắc cốt lõi của phong trào OVOP toàn cầu: “Địa phương hóa rồi toàn cầu hóa” và “Tự lực, tự chủ, sáng tạo”.

OCOP không chỉ là một tấm nhãn dán lên bao bì. Đó là hành trình đưa niềm tự hào của làng quê ra thế giới, bắt đầu từ việc thay đổi tư duy của chính người nông dân ngay hôm nay.